Het gezin Goudsmit

Het gezin Goudsmit

Kees Goudsmit, net afgestudeerd
Jettie, Mia en Frank Goudsmit met onbekende dame

Cornelis Julius (Kees) Goudsmit (1901-1975) en Jacoba Annie (Cobie) Goudsmit-Frank (1905-1984) zijn sinds 1927 inwoner van Oegstgeest. Samen met hun kinderen Henriette Jacoba (Jettie) (1930-2022), Frank (1932-1972) en de kleine Mia Frederika (1937-1992) bewonen zij het pand Regentesselaan 33.
Volgens de Duitse regels is Cobie voljoods en Kees halfjoods, aangezien zijn vader wel maar zijn moeder niet van Joodse afkomst is. Hierdoor zijn de kinderen driekwartjoods en wordt het hele gezin aangemerkt als Joods.
Kees Goudsmit is advocaat in Leiden. In Oegstgeest zit hij in de gemeenteraad en het bestuur van Woningbouwvereniging Buitenlust, en is hij net gekozen in de Provinciale Staten van Zuid-Holland. Een tante van Kees, Aleida Maria Goudsmit-Cohen, woont op Frederik Hendriklaan 18.

Vervolging
De jodenvervolging wordt heel geleidelijk doorgevoerd. In september 1940 begint het met de verplichte registratie van Joodse burgers en de regel dat de overheid geen Joden meer in dienst mag nemen. Parken en andere openbare gelegenheden worden voor hen verboden, net als bioscopen en theaters. Begin 1941 worden alle Joodse ambtenaren en leraren ontslagen en wordt Kees Goudsmit uit de gemeenteraad en de woningbouwvereniging gezet. Kinderen moeten naar Joodse scholen, die er niet zijn en dus snel door de Joodse gemeenschap moeten worden opgezet. Frank gaat naar de Joodse school in Leiden, Jettie naar het Joods Lyceum in Den Haag. Advocaat Kees Goudsmit mag eerst geen niet-joodse cliënten meer bedienen, daarna niemand meer.

Opening van de Balistraat in Buitenlust, Oegstgeest, 1935. Op de voorgrond, vierde van rechts (met lichte jas), staat bestuurslid Mr. C.J. Goudsmit.

Geleidelijk worden er maatregelen genomen die Joden het leven onmogelijk maken. Fietsen moeten worden ingeleverd op het gemeentehuis, ‘Joden hoeven immers toch nergens naartoe’. Sieraden moeten worden ingeleverd, bankrekeningen worden opgeheven: er komt één bankrekening voor alle Joden samen bij roofbank Liro. Dakloze Joden moeten verplicht verhuizen naar de Joodse buurt in Amsterdam; waar ze daar terechtkomen zoeken ze zelf maar uit, al doet de Joodse Raad zijn best hen te helpen. Er komt een Duitse organisatie die Joden dakloos maakt door hun eigen woning te onteigenen; in Leiden zijn twee notarissen te vinden die daar probleemloos aan meewerken. Langzamerhand worden er ook Joden naar Westerbork gestuurd, ter voorbereiding op transport naar werkkampen, zoals hen wordt voorgespiegeld.

Hoe ontkom je eraan
Kees doet zijn uiterste best om aan de werkkampen te ontkomen, of op zijn minst het vertrek daarnaartoe uit te stellen. Hij gelooft langzamerhand trouwens niet meer dat het werkkampen zijn, verhalen over vernietigingskampen beginnen door te sijpelen. Dus verzamelt hij bewijzen waaruit moet blijken dat zij al jarenlang belijdend Remonstrants zijn, dus niet Joods. Gelukkig werkt de kerk daar van harte aan mee.
Hij laat zich daarnaast benoemen tot leraar aan een Joodse huishoudschool zodat hij onmisbaar wordt en niet weg zou hoeven.
Hij laat zich voor het equivalent van 1000 euro per persoon op de lijst van een zekere Weinreb plaatsen, die beweert dat hij Joden naar een veilig land kan brengen.
Hij gaat na hoe hij aan de diamanten kan komen waarmee een voorlopige vrijstelling van tewerkstelling kan worden verkregen.
Hij zoekt uit hoe het hele gezin, eventueel ieder apart, zou kunnen onderduiken.
Hij laat deskundigen zijn stamboom uitpluizen om na te gaan of hij niet toch helemaal niet-joods is. In dat geval zou namelijk het hele gezin als niet-joods kunnen gelden en niet gedeporteerd worden. Op dit punt brengt Kees’ moeder een uitzonderlijk offer: zij laat een meewerkende notaris een beëdigde verklaring opmaken waaruit moet blijken dat Kees’ juridische vader, die al in 1922 gestorven is, niet de biologische vader van Kees was. Moeder zou destijds zijn vreemdgegaan met een niet-jood, die ook al lang geleden gestorven is, maar die bij zijn eigen vrouw een zoon had. Deze zoon is nu bereid te verklaren dat zijn vader hem op diens sterfbed heeft opgebiecht dat hij de vader van Kees is.

Barneveld
Geen enkele poging heeft succes, op één na. Kees Goudsmit slaagt er dankzij relaties in op de ‘lijst-Van Dam’ te worden geplaatst, een lijst van Joden die op intellectueel en cultureel gebied een bijzondere bijdrage hebben geleverd aan de Nederlandse samenleving. Zij zouden niet naar Westerbork maar naar Barneveld worden gezonden, in afwachting van een nader te bepalen doel.
Eind maart 1943 bevindt de familie Goudsmit zich, samen met ongeveer 700 anderen, in het ‘Joods tehuis’ in Barneveld. Daar is het leven nog niet eens zo onaangenaam, ze ontmoeten er allerlei interessante mensen en Kees wordt gekozen tot een van de vijf Vertrouwensmannen, functionarissen die onder meer het contact met de NSB-directeur onderhouden. Daar zitten ze tot 29 september 1943, de dag waarop de totale bevolking van het ‘tehuis’ twee uur de tijd krijgt om zijn boeltje te pakken om af te reizen naar Westerbork. Daar worden zij ondergebracht in een eigen barak, maar overigens gaan zij het werkende leven van alle Westerborkers leiden.

Theresienstadt
Dit duurt tot 4 september 1944, de dag waarop de laatste trein naar Theresienstadt vertrekt, met aan boord alle Barnevelders. Op 6 september komen zij in Theresienstadt aan. Dat is in wezen een doorgangskamp voor Joden naar een van de vernietigingskampen; in totaal zijn er rond 140.000 Joden naar Theresienstadt gestuurd van wie er slechts 19.000 overleefden, onder wie de meeste Barnevelders. Meteen na aankomst worden de mannen gescheiden van de vrouwen en kinderen en wordt iedereen ingeënt tegen buiktyfus. De Goudsmits krijgen ‘persoonsnummer’ 1579 tot en met 1583; gelukkig wordt het niet op hun arm getatoeëerd zoals in andere kampen gebeurt. De volwassenen en oudere kinderen worden aan het werk gezet. De voeding is slecht maar kan soms worden aangevuld met voedselpakketten die door familie en vrienden worden gestuurd. Wanneer Kees Goudsmit zich heeft opgewerkt tot hoofd van de keuken, wordt hun voedselpositie wat beter.

Terug naar Oegstgeest
Begin mei 1945 trekken de Russen Theresienstadt binnen. De ex-gevangenen hebben niets dan lof voor hen, op het gebied van geneeskundige verzorging, voeding en kleding wordt alles voor hen gedaan. Professor Meijers – over wie Cleveringa zijn befaamde college gaf – zet een commissie op die de taak krijgt de belangen van de Nederlanders te behartigen, met name met het oog op de terugreis naar Nederland. Hij nodigt Kees Goudsmit uit daarin zitting te nemen.

Huis onteigend

De Regentesselaan voor de oorlog. Het eerste huis rechts, begroeid met klimop, is nr. 33.

In verband met ziekte van Kees kan het gezin pas op 21 juni 1945 naar Eindhoven vliegen. Op 26 juni zijn ze terug in de Regentesselaan, die te hunner ere is veranderd in één grote vlaggenzee. Maar hun huis kunnen ze niet in. Dat is door de Duitsers onteigend en verkocht aan een zekere Zitman, die het op dezelfde dag tegen anderhalf keer de prijs heeft doorverkocht aan een niet-joodse zwager van Kees. Dit laatste hadden zij samen nog voor het vertrek naar Barneveld zo afgesproken, opdat het huis voor het gezin bewaard zou blijven. Intussen was het huis echter verhuurd aan dominee Jansen Schoonhoven (de bouwheer van de Pauluskerk), die er voor hen wel uit wilde maar dit niet kon, aangezien er voor hem geen alternatieve woonruimte was. Er was immers in het westen niet of nauwelijks gebouwd, terwijl er wel de nodige woonruimte verloren was gegaan door bombardementen en evacuaties in verband met de Duitse Atlantikwall en dergelijke, zodat de woningnood hoog was. Pas op 21 juli 1947 wordt de oorspronkelijke juridische en financiële situatie met betrekking tot Regentesselaan 33 hersteld, zodat De Goudsmits pas dan weer eigenaar van hun huis worden.

Iets anders
Op dat moment zijn ze echter al lang uit Oegstgeest vertrokken. Na terugkomst konden ze eerst terecht in Regentesselaan 13 en daarna in Emmalaan 75 (tegenwoordig Emmaplein 7), dat eigenlijk van de vader van Cobie Goudsmit was geweest maar door – alweer – Zitman was ‘verkocht’ aan iemand die ook niet zuiver op de graat was maar wel bereid het pand aan de familie Goudsmit te verhuren, in afwachting van rechtsherstel. Intussen krijgt Kees er echter genoeg van, vooral nu zijn ‘opvolger’ als advocaat chicaneert bij het teruggeven van de praktijk. Hij besluit iets heel anders te gaan doen. Hij aanvaardt een functie bij het Ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid en verhuist eind 1945 met zijn gezin naar Scheveningen.

De holocaust overleefd
Het hele gezin Goudsmit heeft de holocaust dus overleefd, wat niet van een belangrijk deel van hun familie gezegd kan worden. Tante Leitje van Frederik Hendriklaan 18 bijvoorbeeld is omgebracht in Sobibor; voor haar is een Stolperstein gelegd. Van de hele grote Goudsmitfamilie heeft ongeveer een kwart door toedoen van de bezetter het leven gelaten. Dat is een laag aandeel, vergeleken met het landelijke aandeel omgebrachte Joden, niet minder dan 73%. Het relatief lage aandeel is onder meer te danken aan de vele gemengde huwelijken in de familie, die ongemoeid werden gelaten, en aan de omstandigheid dat de familie nogal wat Indiëgangers kent. Die zijn weliswaar zonder uitzondering door de Japanners in kampen opgesloten maar er voor het grootste deel ook weer uitgekomen. In de familie van Cobies ouders, de familie Frank-Polak, was het daarentegen een ware slachting. In dit deel van de familie zijn – tot in de zesde graad – ongeveer 100 familieleden geteld, van wie er niet minder dan 83 in de holocaust om het leven zijn gekomen, inclusief Cobies vader, moeder en enige zus.

Psychische schade
Dat ze hebben overleefd wil niet zeggen dat het gezin Goudsmit geen geestelijke schade heeft geleden. Van het vijftal verongelukt er na de oorlog een door een dodelijk ongeval en veroorzaakt een ander zelf een dergelijk ongeval, overlijdt een gezinslid op veertigjarige leeftijd terwijl hij hardloopt met zijn kinderen, verzeilt er een in een vechtscheiding en promoveert de meest briljante op een technisch natuurkundig onderwerp om zich een half leven later op pedagogiek te storten en ‘het nieuwe leren’ te promoten. Of dit allemaal te wijten is aan de oorlog kan niet meer worden vastgesteld, maar duidelijk is wel dat zonder de holocaust hun leven heel anders zou zijn verlopen. Vast staat ook dat het Cobie niet gelukt is de gruwelijke dood van haar ouders en haar zus Gonnie, die al een onderduikadres had maar haar oude vader en moeder niet in de steek wilde laten, helemaal te verwerken.

De auteur van bovenstaand relaas, Freek Lugt, bereidt een uitgebreide publicatie over de familie Goudsmit van Regentesselaan 33 voor. Hij verwacht dat deze in de eerste helft van 2027 kan worden gepubliceerd.